home nieuw

De grensverleggende bibliotheek De innovatie van de Nederlandse wetenschappelijke informatievoorziening Een verkenning tot het jaar 2000 Mei 1995 INHOUDSOPGAVE van dit document

Deze verkenning werd uitgevoerd in opdracht van de Stuurgroep IWI, onder verantwoordelijkheid van de werkgroep UKB/CVDUR.

IWI (Innovatie Wetenschappelijke Informatievoorziening) is een bestuurlijk platform waaraan deelnemen de Nederlandse universiteiten, de Koninklijke Bibliotheek, de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek.

UKB is het Samenwerkingsverband van de Universiteitsbibliotheken, de Koninklijke Bibliotheek en de Bibliotheek van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.

De grensverleggende bibliotheek
Inhoudsopgave

• Voorwoord
• Samenvatting

1. Inleiding
   • Opdracht
   • Totstandkoming
   • Inhoud van de MTV
2. De gebruiker centraal
   • Resultaten van de gebruikerssessies
3. De klassieke informatieketen en posities van de partijen
   • De klassieke informatieketen
   • Uitgangssituatie in Nederland
4. De invloed van de informatietechnologie op de wetenschappelijke informatievoorziening
   • Trends
   • Consequenties en uitdagingen
   • Conclusie
5. De informatieketen: innovatie van de functies
   • Uitgeven
   • Ontsluiting: toevoeging van secundaire informatie
   • De Virtuele Wetenschappelijke Bibliotheek
   • Beschikbaarstelling en dienstverlening
   • Bewaring
6. Strategievorming voor de middellange termijn
   • Strategische uitdagingen voor de verschillende functies in de informatieketen
   • Meersporenaanpak
   • Middellange-termijnstrategie: landelijk
   • Middellange-termijnstrategie: instellingen
   • Conclusie

• Bijlagen
  • Bijlage A: Opdracht van IWI; samenstelling commissies
  • Bijlage B: Verslag van de gebruikerssessies, georganiseerd door het NBBI
  • Bijlage C: Lijst van geraadpleegde literatuur

Voorwoord

Een van de gevolgen van de informatietechnologie is het wegvallen van grenzen. Het is heel normaal om binnen een uur antwoord te krijgen op een elektronische brief naar Amerika. Mensen gebruiken informatiediensten op andere continenten met hetzelfde gemak als waarmee ze de catalogus van hun eigen bibliotheek raadplegen. Kortom, de wereld is kleiner geworden.
Maar niet alleen geografische grenzen zijn geslecht door de stormloop van de informatietechnologie. De Nederlandse universiteiten bundelden hun krachten om het nationale onderzoeksnetwerk SURFnet mogelijk te maken. Evenzo realiseerde de bibliotheekwereld een geautomatiseerde infrastructuur die haar in moeilijke tijden grote voordelen heeft gebracht.

Deze middellange-termijnverkenning is een nieuw voorbeeld van samenwerking door informatietechnologie. Nog niet zo lang geleden hadden de dienstverlening van Bibliotheek en Rekencentrum in de beleving van de student, docent en onderzoeker weinig met elkaar te maken.In sommige opzichten waren ook de organisaties elkaar wezensvreemd. In deze verkenning echter hebben zij gezamenlijk lijnen uitgezet naar een toekomst van nauwe samenwerking. Het doel daarvan is het veiligstellen van een voor de academische gemeenschap vitale functie: de toegang tot wetenschappelijke informatie. De consensus die bij deze verkenning is bereikt, geeft ons reden om het jaar 2000 vol vertrouwen tegemoet te treden.

Namens de werkgroep UKB/CvDUR,

de voorzitter,

ir. E.R.Kooi.

Samenvatting

Informatietechnologie heeft in de komende vijf jaar, de periode waarover deze middellange-termijnverkenning gaat, ingrijpende gevolgen voor de wetenschappelijke informatievoorziening in Nederland. De innovatie in de wetenschappelijke informatievoorziening wordt bepaald door drie dominante trends:

• een stormachtige ontwikkeling van informatie die beschikbaar komt via Internet;
• een groei van het aanbod van commerciële elektronische informatiediensten (CD-ROM's, on-line databanken etc.);
• de invloed die IT heeft op het primaire produkt van de universiteiten zelf, namelijk onderwijs en onderzoek.

Universiteiten, in het bijzonder de wetenschappelijke bibliotheken en rekencentra, trachten momenteel in te spelen op deze trends en op de groeiende vraag om maatwerk. Drie ontwikkelingen vallen daarbij op:

• De instellingen zetten eigen digitale bibliotheken op, waardoor (in technische en organisatorische zin) de universiteitbrede ontsluiting en beschikbaarstelling van elektronische informatiediensten mogelijk wordt.
• De ontwikkeling van instellingsnetwerken wordt in toenemende mate bepaald door de behoefte aan elektronische informatie op de werkplek.
• Bibliotheken en rekencentra trachten door samenwerking op strategisch, tactisch en operationeel niveau een goede dienstverlening aan studenten en medewerkers te bieden. Tegelijkertijd groeien de in het verleden ontstane 'informatie-eilanden' binnen universiteiten daarmee naar elkaar toe.

Voor de bibliotheken en rekencentra zullen de komende vijf jaar het begin zijn van een overgangsperiode, waarbij men naast nieuwe (elektronische) dienstverlening genoodzaakt blijft de bestaande klassieke bibliotheektaken te handhaven. Deze overgangsperiode wordt extra bemoeilijkt doordat de veranderingen moeten worden gerealiseerd in een tijd dat de universiteiten financieel onder druk staan.

Strategische positie in de informatieketen

Vertalen we de uitdagingen die deze ontwikkelingen voor de universiteiten met zich meebrengen naar bestuurlijke keuzes op landelijk niveau, dan is met name van belang dat universiteiten hun strategische posities in de zogeheten informatieketen kunnen behouden en waar mogelijk versterken. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen een zestal functies:

• produktie;
• uitgeven (kwaliteitsfiltering);
• ontsluiting;
• beschikbaarstelling en dienstverlening;
• bewaring;
• consumptie (gebruik).

De functies produktie en consumptie zijn belangrijke onderdelen van de universitaire primaire processen. Hieronder wordt voor elk van de vier overige functies aangegeven op welke wijze de bibliotheken en rekencentra hun strategische positie kunnen versterken.

Uitgeven (kwaliteitsfiltering)
Uitgeverijen vervullen bij de distributie en kwaliteitsfiltering nog altijd een spilfunctie. Hoewel deze rol zeker op middellange termijn niet snel zal verminderen, kunnen de universiteiten in de komende periode op dit terrein hun positie versterken. Dat kan in het bijzonder als zij zorg gaan dragen voor de ontsluiting en beschikbaarstelling van de elektronische wetenschappelijke publikaties uit de eigen instelling. De monopoliepositie van de uitgeverijen wordt daarmee enigszins verminderd. In ieder geval ontstaat er een interessante aanvullende optie ten opzichte van de bestaande informatieketen.

Ontsluiting
Bibliotheken en bibliografische diensten hebben altijd veel tijd gestoken in de ontsluiting van informatie, dat wil zeggen toevoeging van secundaire informatie, waardoor de primaire informatie efficiënt en effectief door de gebruiker kan worden opgespoord. Voor de komende periode zal de uitdaging vooral bestaan uit de ontsluiting van de tot nu toe ongeklassificeerde Internet-informatie.
Dit kan tot stand worden gebracht door de opbouw van een Nederlandse virtuele wetenschappelijke bibliotheek (VWB), een nationale meta-catalogus voor klassiek èn elektronisch materiaal. Zij zal alleen in landelijke samenwerking gerealiseerd kunnen worden, waarbij kan worden voortgebouwd op bestaande voorzieningen, met name de NCC.

Beschikbaarstelling en dienstverlening
Beschikbaarstelling heeft in de klassieke bibliotheekfunctie betrekking op de eigen collectie boeken en tijdschriften. In de komende periode zullen lokale digitale bibliotheken een voorname functie vervullen in de wetenschappelijke informatievoorziening binnen de eigen universiteit. Uitdaging voor de komende vijf jaar voor de instellingen is om naast het reeds bestaande aanbod aan secundaire elektronische informatie juist ook primaire elektronische informatie aan te bieden en dit aanbod te integreren met de klassieke informatievoorziening.
Uitwerking van de digitale bibliotheken en integratie met reeds bestaande voorzieningen bij de instelling is een eerste vereiste bij de vormgeving van een nieuw stelsel van informatievoorziening. Tezamen met de additionele voorzieningen van de VWB zullen de lokale digitale bibliotheken voorzien in een grote behoefte bij de gebruikers uit onderwijs en onderzoek.

Bewaring
In de komende jaren zal de behoefte aan voorzieningen en dienstverlening op het gebied van (langdurige) archivering van elektronisch materiaal sterk groeien. Op dit punt dienen de universiteiten hun bestaande verantwoordelijkheid te behouden en zijn zij genoodzaakt te zoeken naar oplossingen voor een transparante en financieel haalbare infrastructuur voor gegevensopslag. Daarbij moet een onderscheid worden gemaakt tussen enerzijds een landelijk depot voor in Nederland geproduceerde digitale informatie, analoog aan het klassieke depot van de KB, en anderzijds instellingsoverschrijdende depots voor minder frequent gebruikte digitale wetenschappelijke informatie, ongeacht het land van herkomst.

Innovatie en coördinatie van de collectievorming
De ontwikkeling van een samenhangend stelsel van lokale digitale bibliotheken en de nationale Virtuele Wetenschappelijke Bibliotheek kan worden benut als uitgangspunt voor het vergroten van de coördinatie van de collectievorming tussen de instellingen van WO op zowel het terrein van de digitale als de gedrukte informatie. Voorgesteld wordt voor het WO te streven naar een landelijk net van voorzieningen waarmee 90% van de informatiebehoefte kan worden afgedekt.

Meersporenaanpak

De beantwoording van de bovengenoemde uitdagingen vergt een meersporenaanpak, gericht op een evenwichtige, gefaseerde ontwikkeling van instellings- en landelijke voorzieningen.

Middellange-termijnstrategie: landelijk
Op landelijk niveau bestaat de strategie vooral uit het ontplooien van initiatieven om de wetenschappelijke bibliotheken te ondersteunen bij de opzet van hun digitale bibliotheken en de coördinatie en facilitering van de vormgeving van de virtuele wetenschappelijke bibliotheek. In concreto zijn daartoe de volgende acties noodzakelijk.

• Functioneel en technisch ontwerp van de Virtuele Wetenschappelijke Bibliotheek en nationale afstemming, vooral ook om te voorkomen dat nationale en lokale bibliothecaire innovaties met elkaar uit de pas gaan lopen.
• Financieren van innovatieve projecten om de VWB tot stand te brengen en lokale digitale bibliotheken vorm te geven.
• Bevordering van de verdere ontwikkeling en het gebruik van standaarden, ook in internationaal verband.
• Afsluiten van overkoepelende licenties voor belangrijk materiaal met de uitgevers ten behoeve van alle instellingen.
• Belangenbehartiging van de wetenschappelijke bibliotheken in politiek Den Haag en in EG-verband.
• Landelijke strategievorming en stimulering van de universitaire strategische visies.

Middellange-termijnstrategie: instellingen
Op instellingsniveau kan met de volgende acties worden ingespeeld op de bovengenoemde uitdagingen:

• Innovatie van de dienstverlening met als adagium 'de gebruiker centraal'. Daartoe worden klassieke en digitale bibliothecaire voorzieningen geïntegreerd tot een aanbod dat voor de gebruiker een organisch geheel vormt.
• Zorgen voor een toekomstvaste universitaire infrastructuur. Dit vereist nadenken over integratie van informatiestromen op verschillende niveaus: niet alleen integratie van klassieke en digitale informatie, maar ook van uiteenlopende elektronische media en informatiebronnen.
• Voortgaan met de retrospectieve conversie van catalogi en het scannen van bronnenmateriaal uit de eigen collecties.
• Verdergaande vormgeving van samenwerking tussen bibliotheek en rekencentrum op het gebied van de wetenschappelijke informatievoorziening voor de instelling. Bestuurlijke aandacht voor samenwerking met de faculteiten.
• Vormgeving van een beleid en scheppen van voorwaarden voor elektronische uitgeefactiviteiten van de instelling.
• Ontwikkelen van een visie op het beheer van binnen de instelling gedistribueerde infoservers en voorzieningen voor bewaring van de digitale wetenschappelijke informatie, waaronder de eigen produktie van de universiteit.
• Ontwerp van een coherente universitaire strategische visie op IT-infrastructuur en de samenhang tussen universitaire en landelijke voorzieningen. Een deel van het beleid moet in ieder geval ook zijn: een toekomstgerichte universitaire bekostigingsstructuur voor bibliothecaire informatie, inclusief een licentiestelsel en verrekeningsmethodiek.

Perspectief

De innovatie van de Nederlandse wetenschappelijke informatievoorziening vergt van de universiteiten in de komende jaren een belangrijke inspanning. Op lokaal niveau geven zij vorm aan de digitale bibliotheek en ontwikkelen de daarvoor noodzakelijke infrastructuur. Op landelijk niveau brengen de universiteiten gezamenlijk de landelijke virtuele bibliotheek tot stand.

Dit doen zij vanuit het besef dat de universiteiten gezamenlijk hun strategische positie in de informatieketen kunnen versterken. Het nieuwe stelsel van bibliotheekvoorzieningen biedt de gebruiker een geïntegreerd aanbod van traditionele en digitale vormen van wetenschappelijke informatie.

Het realiseren van deze uitdagingen is noodzakelijk, maar moet gezien de resultaten van de afgelopen 25 jaar ook mogelijk worden geacht. De stappen naar een op het onderwijs en onderzoek toegesneden informatievoorziening vergen niet alleen een commitment binnen en tussen de universiteiten, maar ook extra financiële injecties.

Deze pagina is ongewijzigd toegevoegd op 4 september 1996
home